هارولد بيلى يك جا با استناد بر يك فقرهء معروف دينكرد ( مدن ، ص 412 ، س 17 - 21 ) گويد : « اين امر كه شايد نويسندگان زردشتى زياد بدان اعتبار تاريخى ندهند ، بسيار مشهور است كه شاپور يكم ساسانى ( 241 - 272 م ) كتابهاى فلسفى و علمى هندوان و روميان ( - يونانيان ) را يك جا با اوستا در پيوست » « 1 » . بايد گفت كه هيچ‌كس منكر اين امر نباشد ؛ ولى اگر قول « دينكرد » براى استاد بيلى حجّت است ، لا بدّ همين فقرهء معروف « دينكرد » نيز - اندكى پس و پيش از آن - بايد حجّت باشد كه اسكندر يونانى گجستك پس از تسخير دژنبشت‌هاى ايران‌زمين ، كتب و نوشته‌هاى فلسفى و علمى و دينى ايرانيان را نيمى بسوخت ، نيمى را هم به يونان و مصر فرستاد كه به يونانى ترجمه كردند و دانايان مطالعه نمودند . در حقيقت ، ترجمه و نقل علوم و فلسفهء يونانى به فارسى ( پهلوى ) در عهد شاپور ساسانى و منضمّ كردن آنها به اوستا ، چنان‌كه هم نويسندگان قديم و هم اكثر محقّقان معاصر معتقدند ، همانا بازگرداندن دانش‌هاى ايرانى ( مغانى ) عهد هخامنشى به اصل و وطن خويش بوده است . پولس ايرانى ( نصيبى يا بصرى ) مسيحى نسطورى زردشتى شده ( م 571 / 573 م ) حكيم منطقى روزگار ساسانى ، در مقدّمهء كتاب منتخبات منطقى خود از ارسطو ( به سريانى ) پس از درود به شاهنشاه خسرو انوشروان گويد كه « فلسفه آگاهى واقعى از همهء چيزهاست كه در نزد شما هست ؛ اكنون من همان فلسفهء خود شما را به نزدتان ارمغان مىفرستم . شگفت نباشد اگر ميوه‌اى را كه من در بوستان سرزمين شما چيده‌ام ، اينك به حضورتان پيشكش نمايم كه همان « سخن » است ؛ زيرا فلسفه را با سخن مىتوان گزارش نمود » « 2 » . از جملهء اظهارنظرهاى هرتسفلد باستان‌شناس شهير ، يكى اين است كه ادبيات ساسانى يك فقر فكرى تقريبا تصوّرناپذير را كه در جاى ديگر به‌ندرت به اين حدّ رسيده ، آشكار مىكند » « 3 » . شادروان جهانگير تاواديا پاسخ اين قضاوت غير منصفانه را تعهّد كرده ، ضمن قبول تأثير يا نفوذ يونانى و هندى بر جريان فكر و علم عهد ساسانى - كه به درستى از آن به « تماس و برخورد فرهنگى » تعبير مىكند - افزوده است كه

--> ( 1 ) . Zoroastrian Problems , p . 81 . ( 2 ) . المنطق لابن المقفّع ، مقدمهء استاد دانش‌پژوه ، ص 12 . ( 3 ) . Archaological history of Iran , London , 1935 , p . 100 .